Tree temples-Vrikshmandir

વૃક્ષમંદિર 


 'વૃક્ષ' આ શબ્દ સાંભળતાં જ હદયની ડાળી પર એક લીલીછમ કુંપળ ફૂટી નીકળે . એ ડાળીઓની વચ્ચેથી પસાર થાય વિસ્મયની લહેરખી .... કશુંક લીલુંછમ આંખો સામે ઉઘડવા માંડે . પર્ણોની ધીમી ગુફતેગો ડાળીના કાને અથડાયા કરે . ઘેઘૂર ડાળીઓ વચ્ચે સૂર્યના કિરણો પથરાતાં , અજવાળાનું ઝીણું નકશીકામ થવા માંડે . આંખોમાં પથરાવા માંડે વૃક્ષોનો લીલેરો વૈભવ . ઊડી ગયેલા પંખીના ટહુકાનો પગરવ સચવાઈ જાય . ઝુકેલી ડાળીઓના ખભા પર ..... 'વૃક્ષ' એ તો ઈશ્વરના હાથથી લખાયેલી લીલીછમ લિપિ . આ લિપિને વાંચવા હદયની આંખ જોઈએ . વૃક્ષનું જીવન જ લીલુંછમ . પોતાના મૂળિયાં જમીનમાં દાટી પોતાનો રસ જાતે જ મેળવી લે . ધરાનું બંધન સ્વીકાર્યું હોવાથી ચોતરફ ફેલાઈ છે એની ઘટાઓ . ટાઢ , તાપ કે વરસાદને ઝીલતું દરેક ઋતુઓમાં ધબકતું વૃક્ષ . પથ્થર મારનારને ફળ આપે . શંકરની જેમ ઝેર પી લે છતાંય અમૃતરૂપી પ્રાણવાયુ આપે . બદલાની કોઈ આશા નહિ , આભાર કે કદરના બે મીઠા વેણની કોઈ અપેક્ષા નહિ , પોતાના મૂળિયાં ઔષધરૂપે આપે . પૂજાની સામગ્રી માટે ક્લ , પાન આપે . ભૂખ સંતોષવા ફળ આપે , થાકેલાને છાંયડો આપે . અન્યનો વિચાર કરતાં શીખવે તે વૃક્ષ . ગીતાના નિ : સ્વાર્થ કર્મને જે કોઈની સાથે સરખાવવું હોય તો વૃક્ષ સાથે સરખાવી શકાય . વૃક્ષ એ નિ : સ્વાર્થ પ્રેમનું પ્રતીક .

પરંતુ માનવને વૃક્ષમાં પણ લાકડું દેખાય છે . જે બળતણ પૂરું પાડે , ફર્નીચરમાં કામ લાગે . વૃક્ષના થડમાંથી જ માણસે બનાવ્યો કુહાડીનો હાથો .આંખમાં ભોગનું ઝેર ભરાતાં , હાથમાં કુહાડી આવતાં વૃક્ષોનું નિકંદન શરૂ થયું . જંગલો કપાવા માંડ્યા . વૃક્ષોની લાશો ઢળવા માંડી . આની પ્રતિક્રિયારૂપે દેશભરમાં વૃક્ષો બચાવવા માટે અનેક ઝુંબેશો શરૂ થઈ . વૃક્ષારોપણો પણ થયાં ; અભયારણ્યો રચાયાં . “ વૃક્ષ વાવો ” નાં આંદોલનો થયાં . વૃક્ષો રોપાય છે ખરા ; પણ મોટાં નથી થતા ; કારણ ઉછેર થતો નથી . કંઈક કેટલાય નવજાત શિશુ જેવા લીલાછમ છોડો યોગ્ય ઉછેર અને માવજતના અભાવે મુરઝાઈ જાય છે ; મરણને શરણ થાય છે . માત્ર 'ભોગ' ની જ દૃષ્ટિ લેવાથી વૃક્ષનો ભોગ લેવાય છે .કેટલાકની દ્રષ્ટિએ વૃક્ષનું મહત્વ સૌંદર્ય પૂરતું જ છે , બધું લીલુંછમ દેખાય , હરિયાળું લાગે ; સુંદરતામાં ઉમેરો થાય એ હેતુથી વૃક્ષારોપણ થાય.

વૃક્ષ તરફ જોવાની ભોગવાદી અને સૌંદર્યવાદી દષ્ટિ હોવાથી બંનેમાં અધૂરપ છે . ઉપયોગિતા અને સૌંદર્ય ઉપરાંત વૃક્ષમાં કાંઈક અધિક પણ છે . જેમ મનુષ્ય , પશુપંખીમાં પ્રભુ વસે છે એ રીતે વૃક્ષ વનસ્પતિમાં પણ પ્રભુ વસે છે તેથી વૃક્ષનું પૂજન એ તો ઈશપૂજન છે . 

"વનસ્પતિમાં જીવ છે ." એવી વિજ્ઞાનની માન્યતા છે ; જયારે અધ્યાત્મ કહે છે કે વનસ્પતિમાં શિવ છે ; પરંતુ જેમની સંવેદનાનો વ્યાપ કેવળ માનવ પૂરતો જ સીમિત નથી ; પરંતુ મા વસુંધરાના મુગટરૂપ વૃક્ષ સુધી વિસ્તરી ગયો છે એવા વાસંતી વિચારક પરમ પૂજ્ય પાંડુરંગ શાસ્ત્રી આઠવલેજીએ ( પૂજય दादाએ ) ' વનસ્પતિમાં વિશ્વપતિનો વાસ છે ' આ વિચાર મૂકી વૃક્ષ પાસે માત્ર સંરક્ષક કે માળી , માલિક કે મજૂર તથા ત્રાહિત કે તટસ્થ થઈને ન જતાં પૂજારી તરીકે પણ જઈ શકાય એવી સમજણ આપી . 

‘ વૃક્ષમંદિર ' આ શબ્દપ્રયોગ આપણા માટે નવો છે . મંદિર હોય ત્યાં ઈંટ ચૂનાનું ચણતર હોય . અંદર આરસ કે માટીની ભગવાનની મૂર્તિ હોય . વૃક્ષોની મૂર્તિ હોય એ વાત પહેલાં તો આપણા ગળે ઊતરે જ નહિ . વૃક્ષોની વાટિકા હોય . ઉપવન હોય પણ વૃક્ષોનું મંદિર હોય એવું કદી સાંભળ્યું નથી . વૃક્ષમાં ભગવાન હોઈ શકે એવું ક્યાંય જોયું કે જાણ્યું નથી . 

પૂજય दादाએ ઈશ્વરને વૃક્ષમાં જોયા છે તેથી જ તેમના હદયકોશમાંથી ‘ વૃક્ષમંદિર ’ જેવો અર્થસભર શબ્દ પ્રગટયો છે . તેઓ બાલતરુના પાંદડે પાંદડે બાલમુકુંદને જુએ છે . એમના આ વૃક્ષમંદિરમાં રણછોડ લપાયો નથી પણ ભાવના લીલાછમ રંગથી લીંપાયો છે . આમ પૂજય दादाએ વૃક્ષ જેતી આંખમાં ભકિતની નજર મૂકીને , મંદિર જોવાની દૃષ્ટિ આપી .
વૃક્ષમંદિર એટલે ધરતીને ખોળે રમતું દેવાલય . જેને નથી દ્વાર કે દીવાલ , છે માત્ર હરિયાળી ભાવ . જેમાં બિરાજે છે વિકાસ પામતી , વૃધ્ધિગંત થતી ચેતનવંતી તરુમૂર્તિઓ . આપણા મંદિરોના પ્રાંગણમાં વડ , પીપળો કે તુલસી હોય છે . તેમની પૂજા પણ થાય છે પણ તેમનું સ્થાન આંગણામાં , ગર્ભદ્વારમાં નહીં . જયારે અહીં તો વૃક્ષ જ સ્વયં મૂર્તિ ; કારણ અહીં વૃક્ષ તરફ જોવાનો દૃષ્ટિકોણ ઉપયોગ કે ઉપભોગથી ઉપર ઉપાસનાનો છે , ભોગ કે ભાવથી ઉપર ભકિતનો છે .
વૃક્ષની જ્યાં દેવરૂપે પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થાય તે વૃક્ષમંદિર , પ્રાણપ્રતિષ્ઠા એટલે ‘ લૌકિકત્વમાં દેવત્વનો સંચાર ' . અહીં શ્રમનું સામાજિકીકરણ નથી , ઉપભોગની દૃષ્ટિ નથી કે નથી માત્ર સૌદર્યદષ્ટિ . અહીં તો છે ઉપાસનાભાવ . લીલાછમ ભાવ સાથે પ્રભુ પાસે બેસવું . નિષ્કામ ભાવે પોતાનું સ્વકર્મા ભગવાનને ચરણે ધરી શકાય . વૃક્ષની ડાળી પરથી તોડેલા ફૂલ કરતાં કર્મપુષ્પની સુગંધ અનોખી હોય . આ સુગંધ જે વહેતી વહેતી ભગવાનના ચરણને પલાળે તો ભગવાનના લાડકા થવાય . એના ખોળે બેસી શકાય . સામાન્યોમાં આ સમજ ઊભી થતાં તેઓ વિચારતા થયા . ભકિત આટલી સરળ હોય તેની કલ્પના જ નહોતી . કોદાળી અને પાવડાથી પણ ભકિત થઈ શકે . આ વિચાર મળતાં જ તેઓમાં કામ કરવાની તાલાવેલી જન્મી . પોતાની આવડતનો હોમ કરવાની તૈયારી નિર્માણ થઈ . આવા યશ કાર્યમાં સામેલ થશું તો રોજીંદા જીવનમાં પણ શોભા અને સુગંધ વધશે એવું લાગવા માંડ્યું . આત્મશ્રદ્ધા જાગૃત થઈ . સ્વાધ્યાય દ્વારા માનવ માનવને ભગવાનના દીકરા તરીકે જોવાની દષ્ટિ મળી હોવાથી દૈવી સંબંધ નિર્માણ થાય . ઉપવન પર સી શ્રમભકિત માટે ભેગા થાય . સૌના રંગઉમંગ જુદા . ત્રીકમ અને પાવડા એ પૂજાના સાધનો થાય . જે કાર્ય પાછળ પ્રભુ જોડે જોડાવાનો ભાવ હોય તે પ્રત્યેક કૃતિ માનવને ભગવાન જોડે . સૌ સાથે મળીને ભાવગીતો ગાતા , શ્લોકો વહાવતા શ્રમભકિત કરે . ઉપવન તૈયાર થાય . 

હવે ઉપવનમાં મૂર્તિઓ સ્થાપવાની ... વૃક્ષની મૂર્તિઓની શોભાયાત્રા નીકળે . સૂત્રોથી વાતાવરણ સભર બને . સૌ વાજતે ગાજતે ઉપવન પર તે આવે . રોપા માટે ખાડાઓ અગાઉથી તૈયાર કરેલા હોય . સૌ પ્રેમથી નીતરતા , બાલતને સાથમાં લઈ નિયત સ્થાને હાજર થાય . શાસ્ત્રોકત પૂજાવિધિ થાય , વેદમંત્રોચ્ચારનું ગુંજન વાતાવરણને આંદોલિત કરી મૂકે . સૂકતો ગવાય . પંચદેવનું આવાહન થાય ને ત્યાર બાદ બાલતરુઓની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા થાય . ને આકાર લે વૃક્ષમંદિર . છોડમાં રણછોડ બિરાજે . ઉપવનમાં ઊભા થયેલ વૃક્ષ મંદિરને સાચવવા ચોકીદાર નહિ પણ પૂજારી આવે , આ ઉપવનના માલિક માત્ર ભગવાન , , , , આવનાર ભગવાનનો પૂજારી ..... એ નથી માલિક કે નથી મજૂર ... એ વાહિત કે તટસ્થ પણ નથી , વૃક્ષમંદિરમાં માવીને જીવન લીલુંછમ બને એ જ આવનારના અંતરની ઝંખના . 
ઉપવનમાં બધા જ લોકો આવે , ભેદનો છેદ ઉડાડી સૌ ભેગા મળે . આત્મીયતાનો દોર વધુ પાકો કરે . જુદા જુદા ગામના પૂજારીઓ આવે , બાલારૂઓની પ્રેમથી સંભાળ રાખે . ભાવસંબંધનું ઝરણું ખળખળ કરતું વહેવા માંડે . પ્રકૃતિની કિતાબનાં પાનાં હળવે હળવે વંચાતા જાય . લીલીછમ લાગણીની લિપિ ઉકેલાવા માંડે . સૌ ભેગા મળે એટલે સ્વાધ્યાયની વાતો થાય , અરસપરસ પ્રેમ અને વિચારની આપ - લે થાય . સાથે પ્રાર્થના થાય . સ્તોત્રો ગવાય . ભાવગીતોની ભીનાશમાં સૌ ભીજાય . સવાર સાંજ સાથે જ જમે ...
 
संगच्छवम्
संवदध्वम्
सं वो मनांसि जानतम्----

આ વેદમંત્રને જાણે અહીં વચા મળે.

આ પ્રયોગથી ગામ અને શહેર વચ્ચેની દીવાલ તૂટવા લાગી છે. અભણ અને શિક્ષિત સાથે બેસતા થયા છે . 

જુદા જુદા ગામો વચ્ચે એકતાની એક સમાન રેખા દોરાવા માંડી છે. શ્રેષની ભાષા ભૂંસાવા માંડી છે. સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અને વૈયકિતક અહમ્ ના મહોરાઓ ઉતરવા લાગ્યા છે . 

માણસ માણસને ભગવાનના દીકરા તરીકે ઓળખવા લાગે તો પરસ્પર ભ્રાતૃભાવ નિર્માણ થાય . દેશની અખંડતા અને કોમી એખલાસના ઢોલનગારાં વગાડતા સમાજસેવકો રાજકારણીઓ એકાદ લટાર ઉપવનમાં કેમ ન મારે ? જેથી માણસના ગૌરવની, માણસ - માણસ વચ્ચેના સંબંધની તેમને રૂપરેખા મળે .

આજે માણસ સ્વાર્થના કુંડાળાની બહાર પગ મૂકતો નથી . તેના જીવનના કેન્દ્રમાં છે પૈસો . ભાવજીવન મૂરઝાવા માંડયું છે અને તત્ત્વ સાથેનો તેનો સંબંધ તૂટી ગયો છે. "ફાયદો" એ જ એના શ્વાસોમાંથી ઊઠતી માંગ છે. પ્રત્યેક બાબતનું મૂલ્ય આંકવાને તે ટેવાયો છે. જયારે ઉપવનના પૂજારીને આ પ્રશ્ન નથી સતાવતો; કારણ તેનો શ્રમ જ અમૂલ્ય છે. તેની સાથે તેની અંદર બેઠેલો ભગવાન પણ કામ કરે છે. તેની કિંમત શું આંકીશું ? 

આત્મસંતોષ અને પ્રભુસંતોષ આ બે મોટી પ્રેરણા છે. ઉપવનના પૂજારીઓને વૃક્ષપૂજન કરવા માટે આ બે પ્રેરણા બસ થઈ રહે છે તેથી બહારની વધારાની પ્રેરણાની જરૂર નથી પડતી . 

દૈવી વૃત્તિથી કર્મ કરતો પૂજારી ધીમે ધીમે પોતાની આજીવિકાના કર્મ પ્રત્યે પણ ઉત્તરોત્તર વિશુદ્ધ બનતો જશે. જે જગ્યાએ હું કામ કરીશ તે મારી ઉપાસનાની જગ્યા ---મંદિર--- છે આ ભાવના કેળવાશે .

ઉપવન ઉપાસનાની જગ્યા હોવાથી ત્યાંના વાતાવરણમાં હોય છે ભાવની ભીનાશ ; હરિના હેતની હૂંફ . પ્રભુપ્રેમના માધ્યમથી માણસ માણસ વચ્ચેનો ભેદ ભૂંસી શકાય છે . આમ ભેદની દીવાલો તોડીને પૂજય दादाએ બે માણસના હૈયા વચ્ચેના અંતરને કાપી નાખ્યું છે . 

વૃક્ષમંદિરમાં કેળવાય છે વિશુદ્ધ ભકિતમય દષ્ટિ . અહીં આવનારને મળે છે મનની શાંતિ . અનુભવાય છે વાતાવરણનો આહલાદક સ્પર્શ . દિવ્ય જીવન જીવવા માટેની મળે છે પ્રેરણા . કૌટુંબિક , સામાજિક અશાંતિ લઈને આવેલા છે માનવોને મળે છે વૃક્ષનો લીલેરો સ્પર્શ . એના છાંયડામાં થાય છે સળગતા પ્રશ્નોનું સમાધાન.હદયની દુર્બળતા અહી પરેશાન નહિ કરે; કારણ મળશે અહીં કોયડાઓનો ઉલ . છૂટશે ગાંઠો. દુ:ખ અને હતાશા સાથે આવેલો માનવી , સ્વસ્થતા અને ઉત્સાહ મેળવીને જશે . સૂકો માણસ ફરી લીલોછમ થાય એ જ વૃક્ષમંદિરથી વહેતા વહેણનો ઈશારો .

વૃક્ષમંદિરનો પ્રયોગ એ વૃક્ષ પરનો પ્રયોગ નથી પણ માણસ પરનો પ્રયોગ છે . 

પૂજય दादाની આ વૃક્ષમંદિરની કલ્પના નવતર છે . પણ એ માત્ર કલ્પના ન રહેતાં સાકાર રૂપે દેખાય છે . માણસ માણસ વચ્ચે આત્મીય સંબંધોની સૌરભ પથરાવા માંડી છે . दादाએ વૃક્ષને મંદિર કહીને લોકભકિતને છોડમાં રણછોડ જોતી કરી છે . 

વૃક્ષમંદિર એ લીલુંછમ મંદિર છે. આ મંદિરમાં કોઈ કોલાહલ નથી; પણ પંખીઓનો મીઠો કલરવ છે . અહીં તો છે વૃક્ષાકારની મૂર્તિ. હરિયાળા મંદિર પર ફરફરે છે લીલા પર્ણોની ધજા. અહીં ઘુમ્મટ કે કળશ નથી . આરસ કે કોતરકામ નથી. અહીંની હવામાં છે ભકિતનો ભાવ . દુ:ખી હૈયા પર ફરે છે અહીંયા હેતનો હૂંફાળો હાથ . આ મંદિરમાં આવનાર પૂજારી છે --- જે પૂજા કરી, પ્રેરણા મેળવી, પ્રસાદને પામે છે . 'જીવનપુષ્પ ખીલતાં રહે' એ વૃક્ષમંદિરમાંથી પસાર થતા પવનનો સંદેશ છે . 

વૃક્ષમાં જે ઈશ્વર જોઈ શકે એ જ વૃક્ષને મંદિર કહી શકે. જેમના હદય વૃક્ષોના, એને જ ફૂલો આવે. પૂજય दादाનાં લીલાછમ હદયની ડાળીએ ફૂટેલું ફૂલ એટલે વૃક્ષમંદિર . આ પ્રયોગથી એમણે માનવ --- મંદિરની ભીતર વસેલા હરિના હોઠો પર હરિયાળું સ્મિત મૂકયું છે . માનવ માનવ વચ્ચે ઐકયનું ગીત વહેતું કર્યું છે. એમની વૃક્ષમાં મંદિર જોવાની અનોખી રીત સામે હૈયું ડાળીની જેમ ઝૂકી જાય છે .



Post a Comment

0 Comments